Hacivata BakanÇevir
Başlangıçta Osmanlı İmparatorluğu’nun İstanbul, Bursa, Edirne, Selanik, Üsküp, Erzurum gibi önemli şehirlerinde oynatılan Karagöz zamanla Kars, Gaziantep, Tokat ve Kıbrıs gibi yörelerde de oynatılmıştır. Gaziantep’te 19. yüzyılın sonlarında görülmeye başlanan Karagöz oynatma geleneği 1970'li yıllara kadar devam etmiştir (Ersoy, 2021). Gaziantep’in eğlence hayatına büyük etki eden bu oyuna yöre halkı, “Hacivat oyunu”; oynatan kimselere ise “Hacivatçı” adını vermiştir. Gaziantep’te Karagöz geleneği içine dâhil edilebilen sanatçılar arasında Halil Usta, Sakallı Ali, Antakyalı Çolak Halil, Tellal Oturakçı Vakkas, Büyük Reşit (Kulağınoğlu Reşit), Cingan İbo, Demirci Ali, Kilisli Süleyman, Meriş Ali, Mehmet Parlaksoy, Tahsildar Mehmet Ekrem, Küçük Reşit, Dökmeci Ali Usta (Güzelbey, 1971: 101; Tokuz, 2004: 100) ve Murat Doğan sayılabilir. Günümüzde Murat Doğan, yörede Karagöz oynatan tek usta olarak geleneği yaşatmaya çalışmaktadır.
Türk gölge tiyatrosu Karagöz, oynatıldığı yörelerde halkın yoğun ilgisiyle karşılaşmış ve bireylerin belleğinde önemli bir yer edinmiştir. Karagöz’ün yörede yoğun olarak sevilmesi ve ilgi görmesi çocuk oyunlarına da yansımıştır. Gaziantep’te Türk gölge oyunundan esinlenilen ve oyunun yerel isminden hareketle “Hacivata Bakan” olarak adlandırılan bir çocuk oyunu vardır. Sadece Gaziantep yöresinde tespit edilen bu oyun, günümüzde artık oynanmamaktadır (Tokuz, 2011: 263).
Sadece erkek çocuklarının oynadığı bu oyun şu şekilde oynanır: Çocuklar hayvan kemikleri, gelincik çiçekleri ve kâğıtlar bulurlar. Buldukları kemiklerin iliklerinin bulunduğu boşluğa gelincik çiçeklerinin taç yapraklarını doldurur. Bir sopa ya da ağaç çubuk yardımıyla renkli taç yaprakları ezerek kırmızı renkli doğal bir boya elde ederler. Kâğıt parçalarının üzerine ağaç çubuk yardımıyla hazırladıkları boyayla Hacivat resimleri çizerler. Resim tamamlanınca da ikiye katlayıp “Hacivata Bakaaan!” diye bağırarak çocukları resme bakması için davet ederler. Resmi merak eden çocuklara zerdali çekirdeği gibi yiyecek ya da gazoz kapağı, kibrit kutusu gibi çeşitli nesneler karşılığında Hacivat resmini gösterirler. Zerdali çekirdeklerini ya da diğer nesneleri çok veren çocuk resme daha uzun bakma hakkına sahiptir (Yener, 1964: 5, 6). Resme bakmak için ödeme yapmayan oyuncularla bir daha bu tür oyunlar kesinlikle oynanmaz. Çünkü yükümlülüğünü yerine getirmeyen, mızıkçılık yapan oyuncuya olan güven yitirilmiştir (Tokuz, 2011: 129).
Açık mekân oyunlarından olan bu oyun, özel bir alana ya da giyime ihtiyaç duymamaktadır. Gelincik çiçekleri Hacivat çiziminde kullanıldığı için oyunun yoğun olarak ilkbahar aylarında oynandığı söylenebilir. Oyunu oynayan erkek çocuklarının yaş aralığı 6-10’dur. Genellikle tek bir çocuğun hazırladığı ve icra ettiği oyunun oyuncularının sayısı değişkenlik gösterir. Çizime Hacivat denmesinin nedeni yörede Karagöz’den hareketle oluşan düşünce yapısıdır. Gaziantep argosunda çirkin kimseler için “Hacivat’a benziyor” tabiri kullanılmaktadır (Özdemir, 2006: 166). Çocuk tarafından çizilen resimler de çirkin gözüktüğü için Hacivat ismiyle adlandırılması çok olasıdır.
Oyun, Bascom’un işlevlerinden “eğlenme/eğlendirme/hoşça vakit geçirme işlevinin” yanında belirli kurallara sahip olduğu için “toplumsal kurallara ve törenlere destek verme işlevine” sahip olduğu görülür. Oyunlar, ait olunan toplumda, küçük bireylere yaşça kendilerinden büyük bireyler tarafından öğretilir. Hacivata Bakan oyununda bireylerin oyun aracılığıyla kültürlenmesi söz konusudur. Dolayısıyla oyun, “eğitim ve kültürün genç kuşaklara aktarılması işlevine" de sahiptir.
Hacivata Bakan isimli çocuk oyunu halk bilimi açısından önemli bir oyundur. Çocuk, hayalinin Karagöz tasvirlerini oynatıp göstermesi gibi yaptığı sureti başka çocuklara göstererek mikro düzeyde bir nevi Karagöz oynatır. Oyunun günümüzde artık oynanmıyor oluşu, Gaziantep’teki Karagöz oynatma geleneğinin zayıflamasıyla daha iyi açıklanabilir. Oyunda, kendi ürettiği boya ile Hacivat resmi çizmesi, çocuğun el becerilerini geliştirirken resme bakan çocukların zerdali çekirdeği, kibrit kutusu gibi şeyler vermeleri de resmi çizen çocuğun başarma hissini arttırmaktadır.
Kaynaklar
Ersoy, Ruhi. (2021). “Gaziantep Eğlence Yaşamında Karagöz Oyunu ve SOKÜM bağlamında Gaziantepli Karagöz Ustası Mehmet Parlaksoy’un Koleksiyonu”. Gelenekten Geleceğe Türk Kültür Dünyası: Makaleler-İncelemeler içinde. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
Güzelbey, Cemil Cahit. (1971). ¨Gaziantep’te Karagöz Oyunu¨. Gaziantep Kültür Dergisi. (3): 101-116.
Özdemir, Nebi. (2006). Türk Çocuk Oyunları I-II. Ankara: Akçağ.
Tokuz, Gonca. (2004). 20. Yüzyılda Gaziantep’te Eğlence Hayatı. Gaziantep Üniversitesi Vakfı Yayınları.
Tokuz, Gonca. (2011). Gaziantep Çocuk Oyunları Üzerine Halk Bilimsel Bir İnceleme. Yayımlanmış Yüksek Lisans Tezi. Gaziantep. Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
Yener, Şakir Sabri. (1964). “Çocukluğumun oyun ve eğlencelerinden Hacivata Bakan”. Gaziantep Kültürü. (VII). 75: 5-6.
Madde Yazarı
Dr. Öğr. Üyesi SİNAN YAMAN
Madde Editörleri
Dr. Meryem ÖZDEMİR & Araş. Gör. Kadirhan Özdemir
ISBN
978-625-99966-0-8